Баян орны ядуу иргэд


Та бүхэнд Германы Süddeutsche Zeitung сонины 2015 оны 1 сарын 2-ний дугаарт хэвлэгдсэн Себастиан Шөпп-ийн “Баян орны ядуу иргэд” нийтлэлийг орчуулан хүргэж байна.

Armut_im_Reichtum(Себастиан Шөпп)

 Гадаа хүйтэнд хүмүүс дагжин чичирч байхад дотор халаагуур чинээндээ тултал xaлж, пүн хийсэн дулаахан байна. Европод яг энэ мөчид хүмүүс шинэ ухаалаг утсаараа эсвэл зул сарын баяраар бэлгэнд авсан өөр бусад зүйлээрээ тоглож cyyна. Эрчим хүчний үнэ буурч, түрийвчинд үлдэх мөнгөний хэмжээ нь ихэссэн болохоор бэлэг нь урьд урьдынхаасаа илүү том, тансаг байсан байх л даа. Дэлхийн нэг өнцөгт худалдан авахын баяр хөөрийг авчирч байгаа зүйл нь дэлхийн нөгөө өнцөгт бүхэл бүтэн улсын нийгмийн тогтолцоог ганхахад хүргэж байна. Венесуэл улс түүхий эдийн үнэ унаснаас болж төлбөрийн чадваргүй болох вий, дээр нь газрын тосны борлуулалт дээр суурилагдсан нийгмийн загвар нь нуран унах вий хэмээн түгшиж байна.

Энэ хоёр зүйл бол хоорондоо салшгүй холбоотой юм. Өндөр хөгжилтэй орнуудын эрчим хүчний хэрэгцээг хангахын тулд дэлхийн бөмбөрцгийн Өмнөд хэсэгт оршдог ихэнх улс орнууд Умардын орнуудад зөвхөн түүхий эд, байгалийн баялагаа нийлүүлдэг тогтолцоо бий болсон. Тэд зөвхөн газрын тосоор хязгаарлагдахгүй Умардын баян улс орнуудын хэрэгцээт зүйл болох Гондурасын кавендиш гадил жимснээс өгсүүлээд гар утас үйлдвэрлэхэд хэрэглэгддэг Конгогийн колтан, цаашлаад Нью-Йорк, Франкфуртын санхүүгийн биржийнхнийг хөөpлийн байдалд оруулдаг цагаан нунтгийн түүхий эд болох Боливийн кока навч хүртэл хэрэгцээтэй гэсэн бүх зүйлийг нийлүүлдэг.

Түүхий эдийн борлуулалтын орлогыг зөвхөн цөөн тооны элитүүд хуваан хүртдэг.

 Түүхий эд нийлүүлэгч орнуудын эдийн засгийн загварыг мэргэжлийн хүмүүс „экстрактивизм“ гэж нэрлэжээ. Энэ нь „газраас ухаж гаргаж авсан эсвэл модноос түүж авсан зүйлээ арилжиж амьдрах“ гэсэн утгатай үг юм. Экстрактивизм нь эрт дээр үеэс буюу колоничлолын үеэс угшилтай феодалын нийгмийн бүтээгдэхүүн болох „жижиг элитүүд“-ийг баяжуулдаг муу талтай юм. Ард иргэдийн дийлэнх нь байгалийн баялгийг уурхайгааc yxaн гаргаж ирэx эсвэл байгальд ургасан түүхий эдийг түүх, тариалангийн талбайгaac ургац хураах г.м. ажлуудыг гүйцэтгэж хоногийн хөлсөөр голоо зогоодог, тодорхой сурсан мэргэжилгүй цагийн ажилчин хүмүүс болж хувирдаг. Харин дэлхийн баян орнууд энэхүү бүтээгдэхүүнийг нь амандаа орсон үнээpээ худалдаж авдаг.

Түүхий эд нийлүүлэгч улсуyдaд их орлого орж ирдэг боловч тэдний эдийн засгийн бүтэц нь тухайн орны баячуудыг улам баян болгоход чиглэсэн байдаг юм. Тэд үйлдвэрлэл эрхэлдэг компаниуд байгуулж хөгжүүлэх сонирхолгүй байдаг байна. Эдгээр улс орнуудын засгийн газар нь гэрээт худалдан авагчид (клиентелизм), нэг хүний дэглэм (авторитари дэглэм) ба хээл хахууль дээр тогтдог. Эдгээр орнуудын засгийн газар aрдчилсан бүтэцтэй байх нь тун ховор. Экваторын Гвинэйгээс өгсүүлээд Сауди Араб, Казакстан хүртэл дийлэнх улсуудад дарангуйлагчийн засаглал ноёрхож байна.

Газрын баялгаа зарж амьдардаг өрөөсгөл эдийн засагтай (монокултуртай) орнуудад үнийн хэлбэлзэл маш эмзэг тусдаг байна. Үүнээс болж эмх замбараагүй байдал үүсч, ядуурал бий болж ард иргэд нь ядуурлаас зугтан дүрвэж Европын улсууд руу гарцгаадаг. Европчууд үүнд нь дургүйцдэг. Үнэн хэрэгтээ эдгээр цагаачид Умардын улс гүрнүүдийн оролцоотой бий болсон бүтцээс зугтаж байгаа хэрэг юм. Колоничлож байсан улсуудынхаа нийлүүлсэн түүхий эдийн ачаар одоогийн өндөр хөгжилтэй орнууд өдий зэрэгт хүрсэн ба түүхий эдийн энэхүү урсгал нь чиглэлээ одоо ч өөрчлөөгүй байна.

Африк, Латин-Америк, Ази тивийн дийлэнх орнууд газрын баялгаар баян боловч эдгээр улсуудад харин ч эсрэгээрээ ядуурал газар авсан байдаг нь зөвхөн өнгөц харахад ойлгомжгүй санагдаж болох юм. Үнэн хэрэгтээ бол ийм байхаас ч өөр аргагүй юм. „Латин-Америкийн эд баялаг нь Латин-Америкт шүглэсэн хараал юм.“ гэж өнгөрсөн зууны эцсээр дээр дурьдсан байдлыг сайжруулж өөрчлөхийн төлөө гарч ирсэн Уругвайн зүүний үзэлтнүүдийн нэг, агуу сэтгэгч, зохиолч Эдyардо Галеано бичиж байлаа. Венесуэлийн Уго Чавес мөн түүнтэй нэгэн адил үзэлтэй хүн байжээ. Тэрбээр газрын тосноос олсон орлогыг олон түмэнд хүртээж нийгмийн төслүүд мөн эрүүл мэндийн бүтцийг санхүүжүүлж байв. Үүнийхээ ачаар ч тэр сонгуульд найдвартай ялалт байгуулж иржээ.

Гэвч газрын тосны үнэ ханш унаж байгаа өнөө үед 2013 онд нас барсан удирдагч Уго Чавес ямар алдаа гаргасан нь тодорхой харагдаж байна. Тэрбээр хүнд хэцүү цаг үе ирэхэд хэрэглэх нөөц бэлдээгүй аж. Уго Чавес тухайн үед yндран орж ирж байсан орлогыг эдийн засгаа урт удаан хугацааны турш хөгжүүлэх юм уу эсвэл орчин үеийн боловсролын бүтэц бий болгож хөгжүүлэхэд ашиглаагүй байна. Одоо Венесуэл улс газрын тосноос урьдынхаасаа улам ихээр хараат болсон ба нийгмийн амар тайван байдал аюулд өртөөд байна. Латин-Америкийн өөр бусад олон орнуудaд дээрхийн адил бэрхшээл учраад байгаа билээ.

Hэгэнт түүхий эдийн нийлүүлэгчээр тунхаглагдан зарлагдсан улс орон энэ үүрэг хариуцлагаасaa тийм амар мултрах аргагүй юм. Энэ нь зөвхөн Оросуудад хамаатай үг бус. Эквадорын ерөнхийлөгч Рафаэл Корреа ч мөн „Үүнээс өөр арга зам хайж олохын тулд Эквадор улсад хөрөнгө мөнгө хэрэгтэй байна. Xэрвээ дэлхий нийт тус улсад газрын тос олборлоогүйгээс болж үүсэх зардлыг нь төлнө гэвэл байгалийн хамгаалалттай бүс дэх газрын тосоо олборлохгүй.“ гэсэн санал тавихдаа үүнийг тодоор ойлгох ёстой болсон. Дэлхийн бусад орнууд ядуу Эквадорд туслах гэж хуруугаа ч хөдөлгөөгүй. Корреа харин шарандаа ширэнгэн ойд газрын тос олборлох шийдвэр гаргажээ. Үүнийхээ төлөө тэрбээр байгаль хамгаалагчдын зүгээс маш хатуу шүүмжлэл сонсох болжээ.

Гэвч ядуу хүмүүсийг шийдвэрээсээ татгалзахыг шаардаж болох уу? Харин ч Умардын улсууд экстрактивизмыг зогсооход голлон хувь нэмрээ оруулах хэрэгтэй юм. Умардын орнууд хөгжил дэвшил гэдгийг материаллаг эд зүйлсийг эцэс төгсгөлгүй овоолж цуглуулахын нэр гэж ойлгодгоо, дэлхийн нөгөө хэсгийг өөрийн эдийн засaгт түүхий эд нийлүүлэгч төдийхнөөр хардгаа болих хэрэгтэй юм. Умардынхан өрөөсгөл эдийн засагтай дээрх улс орнуудад энэ бүтцээ өөрчлөхөд нь туслах эхний алхмуудыг хийж болох юм. Гэвч дассан зангаа өөрчлөх шинж огт харагдахгүй байна. Шинэхэн гар утаснуудаасаа удалгүй уйддаг болоод тэр юм уу даа…

Орчуулсан: Оно Бату

Эх сурвалж: Өмнөд Германы сонин (Süddeutsche Zeitung), 2015 оны 1 сарын 2


“Цэнхэр үстэй Цэрэн” буюу Монголчуудын эв нэгдлийн шалгуур


Tseren final

Сүүлийн үед Фэйсбүкээр “цэнхэр үстэй” Цэрэнгийн тухай яриа тасрахаа больсон. Цэрэндолгор бүсгүй Монголын жирийн хүмүүсийн амьдрал төдийгүй нийгэмд бугшсан олон асуудлаар илэн далангуй яриа өрнүүлдгээрээ олонд танигдсан нэгэн. Би хувьдаа Боловсролын Яаманд шургалсан Мууний шашинтан Б. Насанбаярын үнэн нүүрийг бодит баримтаар илчилж, уран олборлолтын улмаас хохирсон Улаанбадрахын малчдыг өмгөөлдөгт нь энэ эрэмгий шударга бүсгүйд талархаж явдаг. Read the rest of this entry »


Хятад хүнс: Хоол уу хор уу?


Өнөөдөр Монгол улс хорт хавдар, нэн ялангуяа элэг, ходоод, улаан хоолой, уушигны хорт хавдарын нас баралтаар Ази тивд төдийгүй дэлхийд тэргүүлж явна. Энэ түгшүүрт мэдээг Эдийн засаг хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагаac (OECD) Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагатай хамтран гаргасан “Эрүүл мэндийн тухай товч мэдээлэл: Ази, Номхон Далайн бүс 2012 он” (“Health at a Glance: Asia/Pacific 2012”) гэдэг товхимолд дурьджээ. Тоо баримтаас үзвэл, Монгол улс 100 мянган хүнд хорт хавдарын шалтгаантай 206 нас баралт ногддог үзүүлэлтээрээ 145 нас баралтаар удаахь байранд орсон Хятадаас ч тасархай түрүүлжээ.

Хорт хавдарын ѳвчлѳл Монгол улсад асар ѳндѳр байгаа нь олон янзын шалтгаантай ч хортой хүнсний хяналтгүй хэрэглээ онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг нь тодорхой. Иймд жирийн иргэн миний хувьд Монголчууддаа эрүүл мэндийн үнэн зөв мэдээллийг шуурхай түгээж, эрүүл мэнддээ анхаардаг амьдралын хэв маягийг хэвшүүлэхэд чадах чинээгээрээ сэрэмжлүүлсээр ирсэн. Тухайлбал, 2012 оны 1-р сард миний бичсэн “Сэрэмжлүүлэг № 2: Хүнс нэртэй хорноос болгоомжильё” нийтлэл олон мянган уншигчдад хүрчээ. Өнгөрсөн хугацаанд тус нийтлэлийг үзэхээр голомт.орг сайт руу л гэхэд 155 мянга гаруй уншигч хандсан ба зөвхөн энэ сарын 8-ны өдөр давхардаагүй тоогоор 11 мянга гаруй хандалтаар 8600 хүн орж уншжээ.

Цаашид ч миний бие эрүүл мэнд, хүнсний аюулгүй байдлын тухай сэрэмжлүүлсэн цуврал нийтлэл бэлтгэж, олны сонорт хүргэсээр байх болно гэдгээ айлтгахын зэрэгцээ Хятад хүнсний аюулын тухай нэгэн aмерик бүсгүйн ярилцлагыг орчуулснаа та бүхэнд толилуулья.

Хүндэтгэсэн,
Э. Амарлин

2014.11.29

Read the rest of this entry »


Фукушимагийн хор уршиг дөнгөж эхэлж байна


2011 оны 3 сарын 11-нд Японд аймшигт осол гарахад цочирдсон Монголчууд газар нутгаасаа тасалж өгөхөөс ч буцахгүй байсан үе саяхан. Гэвч хэдхэн жил өнгөрөхөд, сонин хэвлэлээр мэдээ ч үзэгдэхээ больж, Монголчууд ч Фукушимагийн цөмийн ослыг мартагнаж, аль дээр үеийн улирч баларсан зүйл мэтээр бодох болжээ. Гэтэл үнэндээ бол АЦС осолдоход хяналтаас гарч алдагдсан цезий, иод, плутони, стронци зэрэг асар их цацраг идэвхтэй бодисууд өнөөдөр ч Фукушимад алдагдсаар, орчин тойрныг хордуулсаар байгаа билээ.

Цацраг идэвхит изотопууд нь хүний биед шингэж, улмаар цусны хорт хавдар буюу лейкемия, мөн зөөлөн эдийн болон ясны хорт хавдар, түүнчлэн бусад төрлийн хорт хавдар үүсгэхийн зэрэгцээ эд эсийг гэмтээж, ургийн гажигт хүргэдэг. Тэдгээр изотопуудын хагас задралын хугацааг сонсоход л хор уршгийнх нь цар хүрээ ойлгомжтой. Тухайлбал, плутонийн изотоп Pu-238 гэхэд 87.7 жил, Pu-239 –24 мянга 100 жил, Pu-240 –6 мянга 560 жил болж байж дөнгөж хагас нь задардаг. Стронций-90, Цезий-137 изотопууд хагас задрахад 29.1 –30 жил шаардагддаг.Fukashima_Rad_March20121

Бүдүүн тоймоор зүйрлэвэл, та савтай бэх барьж яваад усан сангийн хажууд унагаж хагалжээ. Бэх ус руу бага багаар урсан орсоор байна. Тэр их усанд жаахан бэх орсон ч сүртэй юм юу л байв гэж бодож болно. Тэгвэл 24 мянган жилд ч дуусахааргүй тийм их бэх бол та яах вэ?.. Өдөрт хэдэн зуун мянган тонн цацрагтай ус Номхон далайд алдагдаж буйг багасгахын тулд Япончууд осолдсон АЦС-уудыг тойруулан мөсөн хана босгохоор төлөвлөсөн гэдэг. Бодвол өөр арга олдоогүй бололтой.

Фукушимагийн жинхэнэ хор хөнөөл нь дөнгөж л эхэлж байна. Цаашид та бидний амьдралын туршид буюу мөнхөд үргэлжилсээр байх болно. Тийм ч учраас дэлхий нийтээрээ Фукушимад болж буй үйл явдлын өрнөлийг анхааралтай ажигласаар ирсэн билээ.
Read the rest of this entry »


Нобелийн шагналт Дадли Хершбахтай хөөрөлдсөн минь


ABФизикийн шинжлэх ухааны доктор Г.О Ариунболд Нобелийн шагналтан эрдэмтэн Дадли Хершбахтай ярилцсан тухай бичлэгийг түүний хөтөлдөг “Г.Ариунболд багшийн Фэйсбүүк хуудас”-наас авч толилуулж байна.

Түүний хөтөлдөг ФБ хуудас руу орж үзэхийг хүсвэл энд дарна уу.

Амарлин

2014-11-21

 

Өнгөрсөн долоо хоногт нэгэн сайхан үйл явдал боллоо. Юу гэвээс биширч хүндэлж явдаг анд Дадли маань умгар гэрт минь гэгээ татуулан зочилж оройн зоог хамдтаа барилцаж сайхан хууч хөөрлөө. Сайхан байлгүй ч яахав. Ахмад хүнээс туулж өнгөрүүлсэн амьдралынх нь баялаг туршлагаас нь ч, эрдмийн оргилд хүрч оройлсон түүхийг нь ч тэр, ер нь л энэ хүний элдэв яриаг чих тавин дахин дахин сонсох бүр нэг л бүлээхэн эерэг энерги авдаг юм. Эгэл жирийн бусдын адил хүн шиг сайхан амьдарсанд нь л зориулаад Нобелийн шагнал онцлоод өгчихсөн байх гэж эндүүрмээр энгийн энэ хүнийг харахаар дэндүү даруу биш гэдгээ мэдэрч хирэндээ л өөрийгөө басхүү хамжааргадах.
Дадли, тэгвэл яахав ингэвэл яахав, та юу гэж бодож байна?” гэж би зөндөө л асуудаг тэр болгонд тэрээр бүр нэг бэлэн жишээтэйгээр товхийтэл хариулах нь чухам ухааны далай л гэсэн үг. Бас наргианч шооч, яг л хөдөө нутагтаа хаяа нь шуулттай гэрт малчин ахтайгаа хөөрөлдөж байгаа мэт амар. – “Дадли, би активист болсон, жирийн олон түмний сайн сайхны төлөө тэмцэж эхэлсэн” гэхээр “Cайн байна, болж” гээд “атомын цахилгаан станцад ашигласан түлш сая жилээр ч үргэлжлэх хорт цацрагийн аюултай плутони агуулсан байдаг. Мянга мянган тонн ашигласан цөмийн түлшийг зүгээр л агуулахад хураагаад байна гэдэг үнэхээр утгагүй, эрдэмтэд нэн аюултай цөмийн хаягдлыг аюулгүй болгох ямар нэг арга яаж ийж байгаад заавал олох хэрэгтэй.” гэнэ.  “Дадли, би оюутан залууст зориулсан багшийн фэйсбүүк хуудас ажиллуулж байгаа, таны тухай бичиж болох уу” гэвэл “бололгүй яахав, хуудсаараа дамжуулаад миний мэндийг уламжлаарай” гэх. Тиймээс энэ удаад Дадлитай хөөрөлдсөн оройг бас залуус дүү нартайгаа хуваалцъя гэж машид хичээж дор сийрүүлэв.

Read the rest of this entry »


Монгол улс ба Айчигийн зорилт


Биологийн олон янз байдлын тухай олон улсын конвенцид манай улс 1993 онд элсэн орж, улмаар 1996 онд Монгол улсын Засгийн газар “Биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах үйл ажиллагааны үндсэн хөтөлбөр“-ийг баталжээ.

Энэхүү биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах, түүний зөв зохистой ашиглалтыг зохицуулах олон улсын конвенцийн 12 -р хурал 2014 оны 10 сарын 6-17-ны хооронд Солонгосын Пёнчан хотноо болж Монголын талаас Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яамны ажилтан Доржгүрхэмийн Батболд, Ойдовын Энхтуяа зэрэг хүмүүс оролцжээ.

tailan

Мөн энэхүү конвенцийн Монгол дахь хэрэгжилтийн тавдугаар тайланг Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яамнаас тайлагнажээ.

http://www.cbd.int/doc/world/mn/mn-nr-05-mn.pdf

Тус конвенцийн гишүүн орнууд биологийн төрөл зүйлийг хамгаалахын тулд „Айчигийн зорилт“- ыг биелүүлэх үүрэгтэй. Read the rest of this entry »


Хөдөөний сургуулийг хаах цаг айсуй


 

П.Мягмар

 

Монголд “боловсролын тэгш боломж” гэхээр гол төлөв хүйсийн талаар ярьж харагддаг. Жишээ нь, эмэгтэйчүүд шат ахих тусам эрчүүдээс илүү боловсролтой болдог нь манай тогтолцооны гажиг гэдгийг НҮБ зэрэг олон улсын байгууллага сануулж иржээ. Харин, энэ намар, манай улсын ТББ-уудын хэсэг төлөөлөл нэгдэн жагсах үеэр, зарим нь өнөөгийн боловсрол иргэдийг баян, ядуугаар нь алагчлах болсныг эсэргүүцэж, бас нэгэн тэгш боломжийг шаардсан нь ихэд содон байв.

Иргэд байгаль хамгаалал, шударга ёстой цуг боловсролыг шаарддаг болжээ. Гэвч, энэ мэт шаардлагыг өнгөрсөн үеийн коммунизм руу ухрах нь гэсэн эндүүрэл бий. Ялангуяа, ийм зүйлс ухуулсан нийтлэлүүдийг хоёр жил гаруйн өмнөөс “олон улсын Кэмбрижийн хөтөлбөрийн шинэчлэл” гэгч кaмпанит ажлаар идэвхтэй тарааж эхэлсэн байдаг юм.

Жишээлбэл, манай нэг алдартай нийтлэлч “бүхнийг чадагч өв тэгш хүн”-ий тухай ингэж бичжээ: Монголд бараг эхнээсээ бүх юмыг чаддаг (буюу дуулж, зурж, шинжлэх ухааны бүх салбарыг мэддэг) өв тэгш хүн буй болгох Зөвлөлт боловсрол нэвтэрсэн ба үүнийг олон жил мөрдсөн, өнөөдөр ч үргэлжилсээр байгаа, харин Кэмбрижийн гэх сургалт үүнийг өөрчилж, хүүхэд бүрийн авъяас, чадварыг хөгжүүлэх гэж байна.

Гэвч боловсролын “тэгш боломж” буюу “тэгш байдал” гэдэг нь “бүгдийг чаддаг өв тэгш хүн” бэлдэнэ гэдэгтэй эндүүрч боломгүй, боловсрол-социологийн маш өргөн хүрээний ойлголт юм. Эхэнд дурдсан хүйс болон баян, ядуугийн ялгаа нь үүний зөвхөн хоёр жишээ билээ. Бид боловсрол дахь зарим тэгш бус байдлыг энэ мэт олж харж байгаа ч, үнэндээ тэдгээрийг бид хэрхэн өөрсдөө бий болгож буйг, эсвэл бүр өөр олон тэгш бус байгааг ойлгож мэдээгүй явж магадгүй. Read the rest of this entry »